Blogs 

1. Dr. J. Drentje: Loyaal aan het onderwijs 

2. Dr. P. De Bruyckere: "Wanneer krijgen we weer les?" 

3. Dr. C. Aalberts: Het waardeloze ROC (...) toont aan: kritische docenten verdienen bescherming 


1. Blog van: Jan Drentje (Didactiefonline.nl –  website van het onafhankelijk 

onderwijsvakblad) 

Loyaal aan het onderwijs

Over de vrijheid van meningsuiting van leraren - Het ontslag van docente Paula van Manen – u weet wel, de schrijfster van  het boek Wanneer krijgen we weer les? – over onderwijsvernieuwingen aan het ROC in (...) – zet rector Jan Drentje aan het denken. Tot goed werkgeverschap in het onderwijs behoort óók het waarborgen van de vrijheid van medewerkers om aan het publieke debat deel te nemen. En die vrijheid is nu geschonden.

 

In De staat van het onderwijs 2019 wees de onderwijsinspectie erop dat van nogal wat vernieuwingen onbekend is of ze wel aan betere onderwijsresultaten bijdragen: ‘Niet altijd is duidelijk waarom een school of opleiding kiest voor een bepaalde vorm van maatwerk, flexibilisering of proflering. Leidt het tot meer gemotiveerde of beter presterende leerlingen?’

 

Goede vraag. Leeropbrengsten voor lezen, schrijven en rekenen vertonen helaas al  jaren een dalende trend. Vernieuwingen moeten echt verbeteringen zijn. Anders is het zonde van de tijd en moeite. Bovendien: onderwijsvernieuwingen verhogen de werkdruk, vragen veel van leraren, doen vaak een beroep op hun idealisme - in een sector die toch al gekenmerkt wordt door een hoog percentage burn-outs. 

 

Voor onderwijsconcepten als bijvoorbeeld ‘ontdekkend leren’ en ‘21ste-eeuwse vaardigheden’ ontbreekt het aan een deugdelijke wetenschappelijke onderbouwing. Niet dat er voor leerlingen niets te ontdekken valt, maar nog steeds is klassikale instructie een van de meest effectieve onderwijsvormen. In landen waarin het concept ontdekkend leren de basis van het curriculum wordt, dalen doorgaans de onderwijsresultaten. Er is niets tegen het aanleren van vaardigheden, maar zonder een stevig kennisintensieve context komt dit neer op droogzwemmen. Onvriendelijker gezegd: het is een vorm van experimenteren met kinderen, waarbij het maar de vraag is of ze in hun latere leven met deze lessen kunnen blijven drijven. 

 

Over het concept gepersonaliseerd leren schreef De Onderwijsraad een kritisch rapport. Onduidelijk is wat hieronder moet worden verstaan. Als iedere leerling een eigen onderwijsprogramma volgt, kan het effect zijn dat de samenhang in het onderwijscurriculum verdwijnt. Met grote gevolgen voor de samenleving. Ook kunnen vormen van ‘ieder wijs’ kansenongelijkheid vergroten, omdat juist leerlingen in achterstandssituaties gebaat zijn bij structuur en uitleg. Zeker als die leerlingen niet terug kunnen vallen op hulp thuis.

 

Kortom: genoeg redenen om kritisch te staan tegenover de invoering van vernieuwingen - zeker als die onderwijskundig, didactisch en leerpsychologisch onvoldoende onderbouwd zijn. 

 

Uitrollen van onderwijsvernieuwingen 

'Bezint eer gij begint’, dus: bereid vernieuwingen goed voor, verdiep je in de literatuur, zorg voor een invoeringstraject dat met de leraren wordt voorbereid. Helaas is dat maar al te vaak niet het geval en wordt het onderwijs een experimenteertuin. Zoals het geval was bij de opleiding (...) van het ROC (...).

 

Een vergaande vorm van zelfsturend, gepersonaliseerd leren werd daar op een achternamiddag tijdens een teamvergadering ingevoerd. Vervolgens was het een achtbaan voor studenten en leraren – met een mager onderwijsresultaat.

 

Dit proces is in reportagevorm beschreven door Paula van Manen, die tot haar recente ontslag voor 0.6 fte verbonden was aan die opleiding. In haar boek Wanneer krijgen we weer les? De opmerkelijke praktijk van gepersonaliseerd leren krijgt de lezer een inkijkje in hoe het er aan toe kan gaan in onderwijsland. Een bevlogen teamleider die de onderwijsvernieuwing pardoes invoert en vervolgens tussentijds van baan verandert. Het team achterlatend met de gebakken peren. Studenten die opgehokt zitten op leerpleinen waar ze elkaars haar doen en hun nagels vijlen. En moeite hebben om hun weekdoelen te bedenken en te evalueren. Vrijwel geen les meer, maar wel veel zelfreflectie. Over wat? Maar bar weinig studenten halen op tijd de eindstreep. 

 

Ik vat het boek van Paula van Manen op een veel onvriendelijker manier samen dan de teneur van haar positief-kritische tekst. Zij toont zich namelijk steeds een loyaal medewerker, probeert er het beste van te maken. Voelt zich verantwoordelijk voor haar studenten en haar collega’s. Maar vraagt zich terecht af: is deze onderwijsvernieuwing wel in het belang van deze studenten met wie geëxperimenteerd wordt?

 

Het private versus het publiek belang

Als het ROC de schrijfster na het verschijnen van haar boek niet geschorst had – met onmiddellijke ingang, ze mocht haar spullen niet uit de leraarskamer halen – dan had ik niet geweten dat dit verhaal over de opleiding (...) in (...) ging. De tekst is volledig geanonimiseerd. Buitenstaanders kunnen niet weten om wie het gaat. Daarmee is het boek vooral een verhalend statement over dit type trial and error onderwijsvernieuwingen, gebaseerd op gebrekkige aannames. Dergelijke publicaties zijn van publiek belang: ze houden ons bij de les.

 

Maar: dat was niet de mening van het ROC. De schrijfster zou zich niet gehouden hebben aan de gedragsregels voor een goed werknemer: de noties van de vereiste discretie en loyaliteit zouden zijn geschonden. Natuurlijk: de tekst is uit het schoolleven gegrepen, ze maakt veelvuldig gebruik van gesprekken tijdens vergaderingen, maar zonder naam of toenaam te noemen. Het doel is niet personen of een instelling te beschadigen, maar een veelvoorkomende manier van onderwijsvernieuwing aan de kaak te stellen. Het is daarmee een belangrijk tijdsdocument.

 

Natuurlijk mag een onderwijsinstelling van een werknemer vragen discreet te zijn. Je hangt de vuile was niet zomaar buiten. Je vecht je conflict met de leiding niet in de krant uit. Je brengt niemand persoonlijk in diskrediet. Je realiseert je dat jouw kritiek de organisatie kan schaden. Maar: je bent als professional tegelijkertijd mede verantwoordelijk voor het onderwijs als zodanig. Onderwijs is weliswaar ondergebracht bij privaatrechtelijke stichtingen, maar is tevens van groot publiek belang. En juist dat publieke belang vraagt om vrije meningsvorming – die grondwettelijk is vastgelegd. Kritiek op onderwijsvernieuwingen gaat dan boven het private belang van de stichting uit. Al ben je wel eraan gehouden niet direct op de man/vrouw/jouw organisatie te spelen. Dus: je kiest een vorm die past bij dit publieke belang.

 

De uitspraak van de rechter

Inmiddels is Paula van Manen ontslagen. De rechter heeft het arbeidscontract op verzoek van het ROC ontbonden. Voor ontbinding is een redelijke grond nodig. Het ROC voerde een aantal gronden aan: disfunctioneren, verwijtbaar handelen en een verstoorde arbeidsrelatie. Van disfunctioneren was volgens de rechter geen sprake, wel van verwijtbaar handelen omdat niet voldaan was aan de vereiste discretie en loyaliteit. Maar, ontslag werd verleend vanwege de verstoorde arbeidsrelatie. 

 

In de uitspraak maakt de rechter weinig tot geen woorden vuil aan de spanning tussen het publieke belang van het boek en het private belang van de instelling. Er vindt nauwelijks een afweging plaats tussen de vrijheid van meningsuiting en het belang van de organisatie. De rechter gaat eraan voorbij dat vrijheid van meningsuiting geen beginsel is, maar een grondrecht. De reportage wordt niet geplaatst in de context van de onderwijsvernieuwingen waarover een nationaal debat plaatsvindt. De klacht van het ROC dat betrokkenen zich in de reportage kunnen herkennen en zich hierdoor geschaad/onveilig voelen, wordt kritiekloos overgenomen. Dat de tekst geanonimiseerd is, telt volgens de rechter niet. Ook niet dat een flink aantal collega’s zich solidair met de schrijfster heeft betoond.

 

Het oordeel is dat de schrijfster verwijtbaar jegens het ROC en een deel van de medewerkers heeft gehandeld. Maar toch vindt de rechter dit voorshands niet voldoende als ontslaggrond. Blijkbaar acht de rechter het handelen van Paula niet verwijtbaar genoeg. Voorshands dus, maar mogelijk zou dit in hoger beroep opnieuw kunnen worden gewogen. Het heeft er alle schijn van dat de rechter zich niet aan de complexe afweging tussen publiek en privaat belang heeft willen wagen.

 

Ontslag wordt domweg verleend op grond van het fenomeen van de verstoorde arbeidsrelatie. Opnieuw overigens zonder een uitgebreide motivering. De rechter verwijst hoofdzakelijk naar de manier waarop Paula van Manen zich verweert op haar website.

 

Op deze website staat normaal informatie over de kinderboeken van haar hand. Nadat Paula werd geschorst heeft ze hier een verweer geplaatst waarin ze haar recht van vrije meningsuiting opeist. Dat doet ze ook hier in keurige bewoordingen. Maar: ze stelt wel expliciet de handelwijze van het ROC aan de kaak. De toonzetting maakt volgens de rechter dat er geen begaanbare weg terug is. Dit is the easy way out: de werkgever schorst de werknemer, verklaart deze als persona non grata, de werknemer verweert zich scherp en verstoort daarmee de arbeidsverhouding. Exit Paula van Manen.

 

Gedragsregels voor goed werknemer- en werkgeverschap

De cao voor het MBO bepaalt in artikel 10.4 dat een werknemer een geheimhoudingsplicht heeft. Het arbeidsrecht bepaalt dat een werknemer zich als ‘goed werknemer’ moet gedragen. De wet vraagt echter ook van de werkgever goed gedrag. Wat behoort in deze context tot de gedragsregels voor goed werkgeverschap? Onderwijsbestuurders moeten zich realiseren dat de professionals niet alleen loyaal zijn aan de organisatie, maar ook aan het onderwijs als publiek goed. Dat hoort immers bij hun professionaliteit. In die publieke zin moeten zij van hun vrijheid van meningsuiting gebruik kunnen maken. Tot goed werkgeverschap in het onderwijs behoort dan ook het waarborgen van de vrijheid van medewerkers om aan het publieke debat deel te nemen – rekening houdend met een aantal spelregels zoals discretie en loyaliteit.

 

Gelet op de uitspraak van deze rechter en de verstrekkende gevolgen hiervan voor de werknemer, zou het goed zijn om een dergelijke waarborgplicht op te nemen in de codes voor goed werkgeverschap in het onderwijs. Dat dwingt bovendien de rechter om een expliciete afweging te maken tussen het publieke en het private belang. En: je mag van werkgevers in het publieke domein verwachten dat ze tegen een stootje kunnen. Vrijheid van meningsuiting leidt nu eenmaal niet tot het soort pr-teksten dat de dienst voorlichting en communicatie doorgaans produceert.

 

Voorshands kunnen kritische docenten echter maar beter geen al te gepersonaliseerde teksten schrijven over kwestieuze onderwijsvernieuwingen. Stel de zaak en het publieke belang centraal en zeg als er gedoe van komt tegen de werkgever geen onvertogen woord. Want de arbeidsverhouding is maar zo verstoord, zeker als de rechter een inhoudelijke weging van het grondrecht van vrije meningsuiting en het private belang van de instelling uit de weg gaat. Hoog tijd om de spelregels voor werkgevers en werknemers te verduidelijken, op een manier die het publieke debat over het onderwijs bevordert – waaraan Paula van Manen uiterst loyaal was/is.

 

Met dank aan het commentaar van mr. Yara Goessens, specialist arbeidsrecht bij Stellicher Advocaten Arnhem.

  

Jan Drentje - Didactiefonline.nl / 8-10-2020

 

(Dr. Jan Drentje is blogger, publicist, rector, leraar en onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen)

 


2. Blog van: Pedro De Bruyckere (Onderzoekonderwijs.net - website van Blogcollectief 

Onderzoek Onderwijs) 

"Wanneer krijgen we weer les?"

Vorige week ontstond deining over een kritisch onderwijsboek dat tot schorsing van de auteur Paula van Manen leidde. Het boek beschrijft de invoering van gepersonaliseerd onderwijs in een opleiding binnen het ROC waar de auteur werkt en is een echte sleutelroman. Het kost iemand niet veel moeite om Agora te herkennen als de 'Limburgse school met mooie kunstwerken' of Kunskapsskolan als het Zweede Pippi-model. De reden van de schorsing zou zijn dat zo makkelijk als je deze modellen kan herkennen, zo makkelijk de collega's ook zichzelf in het boek zouden terugvinden. 

 

Want als de reden zou zijn dat de schrijfster te kritisch is, dan is dit mijns inziens onterecht. Ik vreesde vooraf een klaagroman te zullen lezen van een conservatieve leraar – het bestaat -, maar las in de plaats daarvan vooral een herkenbaar relaas over de invoer van een onderwijsaanpak met vallen en opstaan. Top-down beslissingen met een bottom up sausje, de vele goodwill bij docenten terwijl leerlingen en ouders meer moeite lijken te hebben met veranderingen waar ze niet voor gekozen hebben, en het vele, vele werk dat verandering kost. Oh, en de liefde voor de leerlingen, de enorme liefde en verantwoordelijkheid bij de docenten.

 

Gaandeweg wordt de kritiek in het boek groter. Niet omdat de auteur en haar collega’s er niet in geloofden, maar omdat plannen onverwacht veranderen, verantwoordelijken verdwijnen, de werkdruk loodzwaar wordt en… omdat ze zien hoe leerlingen ook maar mensen in ontwikkeling blijken die niet allemaal zo vlot met verantwoordelijkheid voor het eigen leerproces leren omgaan. De twijfel wordt nog groter omdat men merkt dat de diepgang meer en meer verdwijnt en een steeds grotere groep leervertraging oploopt in ruil voor, tja, in ruil voor wat?

 

Het is geen wetenschappelijk boek, er zijn geen noten, geen afstand. Dat laatste is tegelijk de meerwaarde, het is een persoonlijk relaas van een onderwijsvernieuwing. Tegelijk is het een mooie waarschuwing voor mogelijke (denk)fouten die soms ook uit wetenschappelijke literatuur naar boven komen. Al raad ik het boek ook aan wetenschappers aan die mooie ideeën hebben.

 

De meest pijnlijke passage uit het boek voor mij is als de schrijfster vertwijfeld bedenkt dat zij en haar collega’s betaald worden om telkens twee keer per dag zelf en twee keer per dag met hun leerlingen over de gevoelens bij alles te praten bij een bordmoment met smileys, terwijl na een tijdje niemand echt nog weet waarom.

 

Het is misschien mijn persoonlijke dada aan het worden, maar mij valt in het boek op hoe er gemorst wordt met leertijd vanuit een naïef idee dat kinderen spontaan, intrinsiek gemotiveerd zullen beginnen leren als ze maar keuzes krijgen. De praktijk is dat in onderwijscurricula er soms dingen gewoon moeten waar leerlingen weinig in zien en dat dan de enige keuze wordt wanneer je iets doet. En dat kan tot uitstelgedrag leiden. Zeker als de verlokkingen van zaken die niks met leren te maken hebben op je laptop of die eeuwige telefoon, behoorlijk groot zijn en het vlees vaak te zwak blijkt.

 

Wie een schandaalboek verwacht, zal teleurgesteld zijn. Voor wie over onderwijs en onderwijsvernieuwing denkt, is het daarentegen wel degelijk een aanrader. En nee, het boek gaat echt niet over jou of jou… Echt niet…

 

Dr. Pedro De Bruyckere - Onderzoekonderwijs.net / 23-01-2020

 

(Dr. Pedro de Bruyckere is blogger, publicist, docent en onderzoeker aan de Universiteit Leiden)

  


3. Blog van: Chris Aalberts (ThePostOnline.nl –  Nieuws- en opiniewebsite) 

Het waardeloze ROC (...) toont aan: kritische docenten verdienen bescherming

Ontslagen ROC-docent Paula van Manen verdient een baan en een standbeeld

Er is een ei gelegd. Zo begint het boek 'Wanneer krijgen we weer les?' van Paula van Manen. We bevinden ons denkbeeldig in een onderwijsruimte van ROC (…), waar ‘een inspiratieavond’ wordt gehouden. Achteraf, schrijft Van Manen, kan deze avond gezien worden als de start van een rigoureuze verandering van de pedagogische opleiding. Op het moment zelf is dat nog niet duidelijk, maar dat verandert al snel. Je hoort steeds vaker over gepersonaliseerd onderwijs, maar nu ‘kwam het ineens wel heel dichtbij’, schrijft Van Manen op sarcastische toon.

 

‘Wanneer krijgen we weer les?’ beschrijft de verbouwing van de opleiding waar Van Manen werkt. Teamleider Betty – niet haar echte naam – gaat aan de slag met een nieuwe visie en probeert draagvlak te creëren voor de onderwijskundige verandering. Die laat zich nogal makkelijk samenvatten: het klassikaal onderwijs wordt afgeschaft en studenten gaan op leerpleinen aan hun zelfgekozen leerdoelen werken met behulp van coaches. Zo leert iedereen op zijn eigen manier in zijn eigen tempo met zijn eigen opdrachten aan zijn eigen doelen. Aan de coaches – de voormalige docenten – de taak dat proces in goede banen te leiden.

 

Iedereen met enige ervaring in het onderwijs en een klein beetje kritisch vermogen weet: dit kan niet goed gaan. Ook Betty snapt dat: ze wacht de resultaten van het door haar gelegde ei niet af en is binnen de kortste keren vertrokken. Ondertussen stromen de leerpleinen vol met studenten die chips eten en YouTube-video’s bekijken en vooral niet aan hun doelen werken. De coaches hebben er al snel geen zicht meer op, het verloop onder het personeel neemt toe, studenten klagen dat ze niets leren, onvoorstelbaar veel leerlingen halen de eindstreep niet of niet op tijd en het management trekt zich in een ivoren toren terug.

 

Na dit boek is de belangrijkste vraag of ROC (…) überhaupt voldoet aan de meest minimale kwaliteitseisen. We lezen dat studenten doelen moeten halen voordat ze een examen kunnen aanvragen. Van Manen hanteert dat basale principe zelf wel, maar collega’s doen dat lang niet altijd. Daarmee valt de bodem onder het onderwijs weg: als de onderwijsdoelen niet behaald hoeven te worden, waarvoor heb je dan nog een opleiding? Nog zoiets: het is niet duidelijk hoe de doelen worden getoetst. Eigenlijk weet niemand dus nog of de opleiding überhaupt enig resultaat heeft opgeleverd en wat het diploma precies waard is.

 

Zoals de docenten nooit inspraak hadden in de invoering van dit onderwijssysteem, is er ook geen overleg hoe het nu loopt, terwijl de resultaten bar en boos zijn. Niet zo gek dus dat Van Manen er maar een boek over schrijft, want intern krijgen docenten geen gehoor. Van Manen doet dat netjes: in dit boek staat niet dat het over ROC (…) gaat, maar dat kwam natuurlijk al snel uit. Collega’s worden met pseudoniemen opgevoerd maar blijken zich toch in het verhaal te herkennen. Dat is natuurlijk nogal alarmerend: kennelijk is dit verhaal zeer waarheidsgetrouw.

 

Iedereen die zich afvraagt hoeveel zelfreflecterend vermogen ROC (…)  heeft, raadt het al: Van Manen zit thuis en zal worden ontslagen. Procedureel maakt ROC (…) daarbij nog fouten ook. Van Manen toont volgens ROC (…) ‘geen begrip voor wat haar opstelling met haar collega’s en een organisatie doet’. Laat die zin even bezinken. Van Manen krijgt naar eigen zeggen positieve reacties van collega’s. Ook uit het boek blijkt dat haar mening niet uniek is. Het gaat dus vooral om wat het boek ‘met een organisatie doet’. Lees: met het management van ROC (…), waar men een werkelijk desastreuze onderwijsvernieuwing doorvoerde.

 

Nu we in een tijd leven waarin allerlei standbeelden ter discussie worden gesteld en wellicht van hun sokkel worden getrokken, stel ik voor dat Paula van Manen er eentje krijgt. Bij voorkeur voor de hoofdingang van ROC (…), zodat collegevoorzitter (…) er elke dag met veel buikpijn langs moet lopen.

PVV-Kamerlid Harm Beertema heeft inmiddels Kamervragen gesteld. Volgens Beertema is de vrijheid van meningsuiting in het geding. Nou inderdaad, want als docenten binnen instellingen als ROC (…)  geen stem hebben en ook niet met kritiek naar buiten mogen treden, is het onderwijs overgeleverd aan incompetente managers die het onderwijs danig weten te verkloten. Volgens Beertema is er sprake van een klimaat van angst en intimidatie op de werkvloer. De minister moet volgens hem met de school in gesprek en de zaak moet worden onderzocht.

 

Zou het helpen? Bij de aankomende verkiezingen gaan heel veel partijen weer roepen dat het onderwijs beter moet, maar de werkelijkheid is dat de politiek bij de invoering van dit soort ‘innovaties’ – die zeer bepalend zijn voor de onderwijskwaliteit – niet aan zet is. De keuze voor ‘gepersonaliseerd onderwijs’ is gemaakt bij ROC (…) zelf en daar kwam geen politicus aan te pas. Zolang kiezers via de stembus geen invloed hebben op de ellende die onderwijsbestuurders hun studenten aandoen, is het minste wat we kunnen doen kritische docenten als Paula van Manen in bescherming nemen.

Omdat de kans groot is dat Van Manen de strijd om haar baan desondanks verliest, wordt het in ieder geval tijd voor dat standbeeld. Het adres: (…) in (…).

 

Chris Aalberts - ThePostOnline.nl / 27-06-2020

 

(Dr. Chris Aalberts is blogger, publicist, docent en onderzoeker aan de Erasmus Universiteit Rotterdam)

 

Terug naar de startpagina: HOME